Een wereldwijde storing bij Microsoft diensten, waaronder Teams, Outlook en Office-functies, kan er mogelijk voor zorgen dat mails of andere berichten aan onze medewerkers op dit moment met wat vertraging beantwoord worden. Onze meeste video meetings verlopen over andere platforms en vinden gewoon doorgang. We monitoren de situatie en melden veranderingen hier.
Professor Minnaert nam elementen in de zon de maat. Professor Oort bewees dat de Melkweg draait. Ze toonden het allemaal aan vanaf de aarde. Toen de Spoetnik in 1957 de eerste satelliet in de ruimte werd, kon de vooraanstaande sterrenkunde in Nederland niet achterblijven…
Het is inmiddels 65 jaar geleden dat de voorlopers van SRON het Nederlandse ruimteonderzoek opstartten. Dat vieren wij een jaar lang, met de tijdlijn Het verhaal van SRON op onze website.
In oktober 1961 werd in Utrecht het Laboratorium voor Ruimteonderzoek opgericht. In Leiden ging een jaar later de Werkgroep Kosmische Straling van start, terwijl in Groningen in 1965 de Werkgroep Fotometrie het licht zag.
Astronomen gebruiken ver-infraroodspectrometers om de samenstelling en bewegingen van sterrenstelsels en gaswolken te bestuderen. Onderzoekers van de TU Delft, SRON en de Universiteit van Keulen ontwikkelen daarom nieuwe spectrometers op basis van supergeleidende resonatoren, die de kleuren van het licht opsplitsen. Nu hebben ze de frequenties waar de resonatoren gevoelig voor zijn viermaal nauwkeuriger gemaakt.
SRON-astronoom Valeriya Korol ontvangt een NWO Vidi-beurs om het zwaartekrachtgolfsignaal te voorspellen dat de toekomstige ruimtedetector LISA gaat meten van dubbele witte dwergen in de Melkweg. Een overzicht van deze opgebrande sterren leidt tot een beter begrip over hoe de Melkweg in de loop der tijd is opgebouwd. Korol combineert waarnemingen van de Gaia-telescoop met voorspellingen over LISA.
Het TROPOMI-satellietinstrument detecteert jaarlijks duizenden methaanpluimen. Op 8 oktober stuitte SRON’s methaanteam via haar geautomatiseerde pluimdetectie-algoritme op een grote methaanpluim boven een gebied waar ze dit weinig zien – een olieveld in Niger.
“We hebben superveel geleerd” en “Bedankt voor deze leuke dag”. Het is maar een kleine greep uit veel enthousiaste reacties van mensen die deze NL Spaceweek in Groningen en Leiden een bezoek brachten aan onze laboratoria.
NASA heeft de ver-infrarood ruimtemissie PRIMA geselecteerd als beste kandidaat uit haar Probe call. Het wordt de eerste ruimtetelescoop met een actief gekoelde spiegel, van 4,5 graden Kelvin. Dit verlaagt de ruis zoveel dat PRIMA duizend tot honderdduizend keer gevoeliger is dan zijn voorgangers. SRON, TU Delft en de RUG zijn samen de beoogde partijen om de detectie, behuizing en isolatie van het PRIMAger-instrument te leveren.
SRON heeft een detector van 1.504 transition-edge sensors (TES) gebouwd om als back-up te dienen voor het X-IFU-instrument van NewAthena. Hiermee leggen ze ook de basis voor de detectietechnologie van de volgende generatie Europese röntgentelescopen. ESA lanceert NewAthena rond 2037.
SRON gebruikt al enkele jaren machine-learning om methaanpluimen te vinden in TROPOMI-data. Maar het kwantificeren van hun uitstoot gebeurt volgens een conventionele manier. Nu publiceert SRON’s methaanteam een nieuwe machine-learning methode die de uitstoot met een kleinere foutmarge bepaalt.
Na de ondertekening van de Letter of Intent vorig jaar tijdens het Nederland-Frankrijk economische jaar, hebben SRON en CNES nu hun gezamenlijke belangen vastgesteld in een whitepaper. Ze gaan samenwerken bij het monitoren van broeikasgassen, luchtkwaliteit, verontreinigers en aerosolen.
Onderzoekers van SRON en TU Delft hebben het referentiekader gepubliceerd voor hun DESHIMA 2.0-spectrometer op de ASTE-telescoop in Chili. Hoewel het instrument al sinds 2023 gegevens verzamelt, vormt deze laboratoriumanalyse het ontbrekende puzzelstukje. Astronomen kunnen eindelijk hun ruwe observatiedata verifiëren en omzetten in concrete ontdekkingen over het vroege heelal.
Wetenschappers van SRON hebben een open-source systeem ontwikkeld – HyperGas — dat ruwe data van hyperspectrale satellieten omzet in lokale concentraties van broeikasgassen en schattingen over uitstoot. Hyperspectrale satellieten hebben een resolutie die hoog genoeg is om broeikasgasemissies van afzonderlijke installaties te detecteren en te kwantificeren. Met een gemeenschappelijk kader voor meerdere instrumenten draagt de software bij aan een consistent en transparant systeem voor het kwantificeren van antropogene emissies.
SRON-onderzoeker Ivar van der Velde heeft een NWO ENW-M subsidie ontvangen voor het toepassen van machine-learning op koolmonoxide-data van het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI. De beurs is voor de aanstelling van een postdoc-onderzoeker.
Een nieuwe duik in de database van een oude röntgentelescoop heeft 63 nieuwe vlammende sterren aan het licht gebracht. Een deel van de ontdekte röntgen- en gammaflitsen vond plaats op zonne-achtige sterren in onze nabije omgeving. Het andere deel zagen de onderzoekers uit het verre heelal komen, op enkele miljarden lichtjaren afstand. De SRON-onderzoekers concluderen dat de vlammen in het verre heelal waarschijnlijk allemaal röntgen-tegenhangers van gammaflitsen zijn.
Software die in de jaren negentig bij SRON is ontwikkeld voor verklarende berekeningen in het ruimteonderzoek, blijkt tijdloze waarde te hebben voor bredere wetenschap. De methode, gestoeld op het wiskundige werk van de 18e eeuwse Thomas Bayes, is nu bovendien een essentieel onderdeel van software voor de James Webb Space Telescope (JWST).
Wie stapt er dit najaar ook in de spannende wereld van het Ruimteonderzoek bij Space Research Organisation Netherlands (SRON)? Zet deze data vast in je agenda! We houden open dagen in onze vestigingen tijdens de NL Spaceweek. Op zaterdag 26 september in Leiden, en op zondag 4 oktober (dan is het ook Weekend van de Wetenschap en Zpannend Zernike festival) in Groningen.
Thijs de Graauw (10 maart 1942 – 20 april 2026) was een vooraanstaand wetenschapper op het gebied van submillimeter- en infraroodastronomie en een pionier op het gebied van heterodyne detectietechnologie. Hij gaf leiding aan de ontwikkeling van de SWS- en HIFI-instrumenten voor respectievelijk de ISO en Herschel missies bij SRON in Groningen.
Ruim vijftig meiden van twee middelbare scholen maakten kennis met ruimteonderzoek bij Kapteyn & SRON in Groningen en SRON in Leiden als onderdeel van de VHTO Girls’ Day. Ze volgden workshops over solderen en analyse van satellietdata, en leerden over telescopen en het heelal.
Onderzoekers van MPIfR Bonn, SRON en TU Delft hebben hun AMKID-instrument in gebruik genomen op de APEX-telescoop in Chili. Met meer dan 17.000 pixels is AMKID ontworpen om grote stukken van de sterrenhemel te observeren in ver-infrarood. Dat levert beelden op van de vroegste sterrenstelsels in ongekend detail. AMKID werkt op basis van KID-detectoren die gevoelig genoeg zijn om de achtergrondstraling van het heelal waar te nemen. Publicatie op 19 maart in Astronomy & Astrophysics.
Prof. dr. Pieternel Levelt (KNMI/TU Delft) en het TROPOMI team ontvangen de Snellius Medaille voor satellietwaarnemingen van gassen en fijnstof in de atmosfeer. De medaille wordt sinds 1951 eenmaal per tien jaar uitgereikt voor werk op het terrein van de natuurwetenschappen, met uitsluiting van de chemie en biologie.
Astronoom Akira Endo werkt vanuit de TU Delft samen met SRON aan een manier om een driedimensionale kaart te maken van het vroege heelal. Door de uitdijing van het universum bereikt het licht van de vroegste sterrenstelsels onze telescopen als ver-infraroodstraling. Dus ontwikkelt Endo een chip met tachtig kleine ver-infrarood-spectrometers. Omdat elke pixel onderscheid maakt tussen kleuren, kan die bepalen of sterrenstelsels verder weg of dichterbij staan naarmate hun licht meer of minder is roodverschoven. Nu ontvangt Endo hiervoor een Vici-beurs van NWO.
De XRISM-telescoop heeft voor het eerst de gasturbulentie in de Perseus Cluster in kaart gebracht. Gasstromen blijken hogere snelheden te hebben in het centrum en de buitengebieden, met minder turbulentie halverwege. Deze bevindingen wijzen erop dat het superzware zwarte gat in het centrum mogelijk een cruciale rol speelt bij het warm houden van de cluster, wat voorkomt dat het gas genoeg afkoelt om nieuwe sterren te vormen. Het XRISM-team, inclusief SRON-astronomen, publiceert hun resultaten in
Aerosolen hebben netto een afkoelend effect op het klimaat, maar klimaatmodellen geven grote onzekerheden over de mate waarin dat het geval is. Het Nederlandse SPEXone-instrument op NASA’s PACE-satelliet verzamelt data om die onzekerheid te verkleinen. SRON’s SPEXone-team heeft nu via machine-learning het afkoelende effect berekend voor miljoenen mogelijke scenario’s.
Onderzoekers van SRON en TU Delft hebben een vorm ontworpen waarin aluminium verandert van een glanzend metaal in een zwarte absorber die ver-infrarood licht opneemt. ‘Dit was de laatste horde in de ontwikkeling van KID-detectoren voor NASA’s kandidaatmissie PRIMA.’ Publicatie in IEEE.
Begin jaren 2040 gaat ruimtetelescoop Habitable Worlds Observatory zoeken naar tekenen van leven in de atmosferen van planeten in de Melkweg. Maar de detectortechnologie ontbreekt nog om dat te doen met de beoogde precisie. SRON-onderzoeker Pieter de Visser ontvangt nu een ERC Consolidator beurs om dit gat in de komende vijf jaar te dichten met zijn Kinetic Inductance Detectors (KIDs).
Een internationaal team astronomen, onder leiding van SRON, heeft een plotselinge uitbarsting van materie waargenomen in de buurt van het superzware zwarte gat NGC 3783, met snelheden tot 20% van de lichtsnelheid. Tijdens een tiendaagse observatie, voornamelijk met de XRISM-ruimtetelescoop, zagen de onderzoekers hoe die zich vormde en versnelde. Vaak worden deze uitbarstingen aangedreven door sterke straling, maar deze keer is de meest waarschijnlijke oorzaak een plotselinge verandering in het magneetveld, vergelijkbaar met uitbarstingen op de zon die zonnevlammen veroorzaken.
Astronomen debatteren al geruime tijd over de rol van botsende sterrenstelsels bij het aanwakkeren van actieve superzware zwarte gaten. Nu levert de Euclid-telescoop, met een ongekend grote dataset van een miljoen sterrenstelsels, bewijs dat botsingen daarbij een dominante rol spelen en zelfs de belangrijkste trigger vormen voor de helderste zwarte gaten. Publicatie in Astronomy & Astrophysics.
Onderzoekers van SRON en TU Delft hebben bolometerdetectoren gemaakt met platte lenzen op een siliciumwafer. Daarmee lossen ze een belangrijk knelpunt op bij de bouw van grotere camera’s. Bolometers vormen de basis van ver-infrarood spectrometers die kleuren tot een miljoenste van hun golflengte kunnen onderscheiden. Dit is nodig om astrofysische processen te observeren, zoals het ontstaan van sterren en sterrenstelsels uit gas- en stofwolken.
SRON-astronoom Matus Rybak ontvangt een Vidi-beurs van NWO om cyaniden te volgen in sterrenstelsels uit het vroege heelal. Dit verbetert ons begrip over hoe de relatief snelle stervorming van de eerste generatie sterren van brandstof werd voorzien. Met de beurs kan Rybak een promovendus meenemen naar Leiden, waar hij het onderzoek gaat uitvoeren.
Op 14 oktober heeft OCW-directeur generaal Feite Hofman de NWO Stevinpremie uitgereikt aan SRON-onderzoeker Ilse Aben in de Koninklijke Schouwburg in Den Haag. Aben verdient de prijs voor de maatschappelijke impact die ze behaalt met het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI. Op SRON leidt Aben het TROPOMI-team dat elke week een wereldkaart publiceert van grote methaanlekken. Deze lekken hebben samen een klimaatimpact die twee keer zo groot is als de totale broeikasgasuitstoot van heel Nederland. Projecten van onder meer de Verenigde Naties en de Europese Unie gebruiken deze data om de lekken via diplomatieke weg te dichten. De Stevinpremie is de hoogste Nederlandse onderscheiding voor kennisbenutting voor de samenleving en bedraagt 1,5 miljoen euro voor onderzoek.
“Erg indrukwekkend, ik wist niet dat we dit hier allemaal hadden”, “Ik heb erg veel opgestoken vandaag”, en “Superleuk, volgend jaar komen we graag weer”. Het is maar een kleine greep uit veel enthousiaste reacties van mensen die deze NL Spaceweek in Groningen en Leiden een bezoek brachten aan onze laboratoria.
Een van de meest opvallende eigenschappen van de reuzenplaneten in ons zonnestelsel – Jupiter, Saturnus, Uranus en Neptunus – zijn de extreme straalstromen die rond hun evenaar worden waargenomen. Sommige van deze planeten hebben een oostwaartse wind rondom de evenaar, andere hebben een westwaartse straalstroom. Voor het eerst kan een internationaal team van wetenschappers onder leiding van de Sterrewacht Leiden en SRON de stromingen op alle reuzenplaneten met één model verklaren.
SRON is een samenwerking gestart met de Global Flaring and Methane Reduction (GFMR) Partnership van de Wereldbank om wereldwijde methaanuitstoot te reduceren. Het team gaat met satellieten methaanemissies detecteren uit niet-brandende affakkelinstallaties in de olie- en gasindustrie.
De Nederlandse en Franse ruimteonderzoeksinstituten SRON en CNES hebben een intentieverklaring ondertekend om hun samenwerking te versterken op gebieden als aardobservatie, astrofysica en technologie voor ruimte-instrumentatie. De ondertekening maakt deel uit van het bezoek van het Nederlandse koninklijk paar aan Toulouse in het kader van het Nederlands-Franse Economische Jaar. Lucht- en ruimtevaart is aangemerkt als een van de gemeenschappelijke strategische sectoren binnen het bilaterale pact voor innovatie en duurzame groei.
Om verre planeten te bestuderen ontwikkelen SRON-onderzoekers detectoren die de kleur registreren van elk invallend lichtdeeltje. Daarvoor zoeken ze een geschikt materiaal met veel ‘wanorde’ en dus een hoge elektrische weerstand om zoveel mogelijk licht te absorberen. Nu ontdekken ze dat teveel wanorde ook niet ideaal is omdat dit signaalverlies oplevert. Publicatie in Nature Communications.
SRON is verantwoordelijk voor de bouw van de camera voor de X-IFU spectrometer aan boord van röntgentelescoop NewAthena. Het Demonstration Model is nu geassembleerd in SRON’s cleanroom en gemonteerd in een cyrostaat die de detector koelt tot een temperatuur van 50 milliKelvin.
De ver-infrarood detector die SRON ontwikkelt voor NASA’s PRIMA ruimtetelescoop krijgt steun uit het Instrumentenprogramma van NSO. Daardoor kan SRON de ruimtetesten al uitvoeren voordat NASA definitief beslist over PRIMA.
Een team van XRISM-onderzoekers, waaronder astronomen van SRON, heeft een verrassend langzame en dikke wind waargenomen die uit de schijf rond een neutronenster waait. In plaats van de 200 miljoen km/u die winden van superzware zwarte gaten doorgaans bereiken, blaast de neutronenster GX13+1 een wind van slechts één miljoen km/u uit. SRON leverde het filterwiel inclusief kalibratiebronnen aan het Resolve-instrument van XRISM. Publicatie in Nature op 17 september.
Tien jaar geleden, op 14 september 2015, startte de zwaartekrachtsgolfdetector LIGO zijn eerste observatierun. Ongeveer 1,4 miljard jaar eerder waren twee zwarte gaten op elkaar gebotst in een sterrenstelsel hier ver vandaan, wat een krachtige zwaartekrachtsgolf opwekte. Het stond toen al vast dat die golf de Aarde zou bereiken op exact 14 september 2015. Maar om de eerste zwaartekrachtsgolf te worden die ooit door de mensheid is gedetecteerd, moest er nog een hoop gebeuren.
Zijn er planeten die lijken op de Aarde? Draaien ze rond sterren zoals onze zon? Welk type moederster en welk type planeet gaan vaak samen? Welke planeten hebben een atmosfeer die we verder kunnen onderzoeken? Vanaf eind 2026 gaat telescoop PLATO op zoek naar antwoorden vanuit de ruimte.
In de nacht van 12 op 13 augustus heeft ESA de Europese MetOp-SG-A1 satelliet gelanceerd vanaf haar basis in Frans Guyana. Het deels Nederlandse Sentinel-5 instrument aan boord is een aanvulling op de Sentinel-5p/TROPOMI satelliet. SRON levert voor beide de verzonken tralie en ontwikkelde de software om methaan- en koolmonoxide-data te destilleren uit de observaties.
Een internationaal team van astronomen, onder wie Elisa Costantini (SRON/UvA), hebben voor het eerst direct gemeten hoeveel zwavel in gasvorm én in vaste vorm voorkomt in het interstellaire medium. Dit helpt bij het begrip over hoe gas tot stof samenklontert bij de vorming van sterren en planeten.
Een Nederlands consortium van SRON, TU Delft, NOVA en Veldlaser ontvangt financiering van NSO om PRIMA’s ver-infrarood detector verder te ontwikkelen. PRIMA is een van de twee overgebleven kandidaten om geselecteerd te worden als NASA’s Probe missie. Hiervoor gaat SRON de Kinetic Inductance Detectors (KIDs) ontwikkelen voor het PRIMAger instrument. Het consortium gebruikt de financiering om hun detectoren naar een hoger niveau te tillen—in ruimtevaarttermen TRL-6.
Vandaag starten ISISPACE, TNO, SRON en KNMI met de bouw van de Twin Anthropogenic Greenhouse gas Observers (TANGO). Dit is een satellietsysteem van de European Space Agency (ESA) dat wereldwijd broeikasgasemissies van CO2 en methaan meet op bronniveau. TANGO bouwt voort op de succesvolle TROPOMI satellietmissie. TANGO gaat een grote stap verder: bronnen verantwoordelijk voor zo’n 70% van de broeikasgasemissies worden in kaart gebracht, TROPOMI brengt slechts 5% in beeld en meet van de broeikassen alleen methaan. TANGO meet de broeikasgasuitstoot van individuele bronnen zoals energiecentrales, vuilnisbelten en fabrieken.
Dit jaar kent NWO een van de twee Stevinpremies toe aan Prof. Ilse Aben (SRON/VU) voor de maatschappelijke impact die ze behaalt met het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI. Op SRON leidt Aben het TROPOMI-team dat elke week een wereldkaart publiceert van grote methaanlekken. Deze lekken hebben samen een klimaatimpact die twee keer zo groot is als de totale broeikasgasuitstoot van heel Nederland. Projecten van onder meer de Verenigde Naties en de Europese Unie gebruiken deze data om de lekken via diplomatieke weg te dichten. De Stevinpremie is de hoogste Nederlandse onderscheiding voor kennisbenutting voor de samenleving en bedraagt 1,5 miljoen euro voor onderzoek.
Methaanemissies van vuilnisbelten zijn een belangrijke oorzaak van klimaatverandering. In het TWOS-project werkt SRON samen met de Global Methane Hub, GHGSat en lokale partners om deze emissies te helpen verminderen met behulp van satellietgegevens. De eerste data zijn nu openbaar beschikbaar via het WasteMAP-platform.
Een Europees team van astronomen onder Nederlandse leiding heeft een groot filament van heet gas blootgelegd dat vier clusters van sterrenstelsels met elkaar verbindt. Het filament bestaat uit zogeheten warm-heet intergalactisch medium. Het hete gas strekt zich uit over een afstand van 23 miljoen lichtjaar, is meer dan tien miljoen graden heet en maakt mogelijk deel uit van wat astronomen de ‘ontbrekende normale materie’ noemen. Het team gebruikte twee röntgenruimtetelescopen: de Japanse Suzaku en de Europese XMM-Newton. Publicatie op 19 juni in Astronomy and Astrophysics.
NWO heeft SRON-onderzoeker Hailing Jia een Open Competitie ENW-M1 subsidie toegekend om de interactie tussen wolken en aerosolen beter in kaart te brengen. De beurs stelt Hailing in staat om een promovendus aan te stellen.
Het bestuur van de Stichting Pastoor Schmeitsprijs voor de Sterrenkunde heeft besloten de Pastoor Schmeitsprijs 2025 toe te kennen aan twee personen: Yamila Miguel (SRON/Universiteit Leiden) en Else Starkenburg (RUG) De prijs is uitgereikt op 28 mei 2025 tijdens de 80ste Nederlandse Astronomen Conferentie (NAC) in Berg en Dal.
Observaties van röntgentelescoop XRISM tonen dat de wind uit een superzwaar zwart gat bestaat uit kogelvormige gasklonters. Astronomen gingen er vanuit dat het materiaal in de wind gelijkmatig verdeeld zou zijn. De gaskogels dragen een energie van meer dan duizendmaal dan die van reguliere winden die zich uitstrekken over een sterrenstelsel, wat duidt op een veel grotere impact op hun omgeving. Publicatie in Nature door een internationaal team van astronomen, onder wie Elisa Costantini, Liyi Gu en Aurora Simionescu van SRON.
SRON-onderzoeker Luciano Gottardi heeft een ENW-XS beurs van NWO ontvangen om duizend röntgendetectoren gelijktijdig uit te lezen met één versterker. Die nieuwe uitlezing volgt hetzelfde principe als KIDs, die al gebruikt worden om ver-infrarode en zichtbare lichtdeeltjes te detecteren.
SRON-wetenschappers ontdekken wekelijks tientallen methaanpluimen met het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI. Om de bron te bepalen zoomen ze daarna in met andere satellieten. Kortdurende methaanlozingen zijn dan echter al voorbij. Het team heeft nu een nieuwe methode ontwikkeld om er in de ergste gevallen toch snel genoeg bij te zijn. Publicatie in Geophysical Research Letters.
Een klein internationaal team van astronomen met daarbij Silvia Toonen (UvA) en Gijs Nelemans (RU, KU Leuven en SRON) heeft twee witte dwergsterren ontdekt die om elkaar heen draaien en zullen samensmelten en ontploffen tot een supernova type Ia. Deze ontbrekende schakel in de sterrenkunde werd al lang voorspeld. De onderzoekers publiceren hun bevindingen vandaag in Nature Astronomy.
Het Nederlandse instituut voor wetenschappelijk ruimteonderzoek SRON heeft met ingang van woensdag 26 maart 2025 een nieuw logo, een nieuwe naam, een nieuwe huisstijl en een geheel vernieuwde website. SRON staat vanaf nu voor: Space Research Organisation Netherlands.
Astronomen hebben met de XRISM röntgentelescoop waargenomen hoe het hete gas in de kern van een cluster van sterrenstelsels op en neer klotst. Dit vormt het eerste directe bewijs voor gasstromen aangedreven door een botsing op kosmische schaal. Publicatie in Nature.
SRON—als onderdeel van de Europese CAMS service—en GHGSat hebben een grote hoeveelheid methaan gedetecteerd boven Mount Fentale, een actieve vulkaan in Ethiopië. De uitstoot lag op 31 januari rond de 58 ton/uur en is opgespoord door een tip-and-cue-methode, waarbij het TROPOMI Sentinel-5p satellietinstrument van het Europese Copernicus programma en de Canadese satelliet GHGSat samenwerken.
NASA lanceerde op 8 februari 2024 klimaatsatelliet PACE met aan boord het Nederlandse fijnstofinstrument SPEXone. Een jaar lang observeren levert nu een driedelige wereldkaart op van aerosolen. Die toont de verspreiding van fijne en grove aerosolen en van deeltjes die zonlicht reflecteren of juist absorberen. Dat laatste heeft respectievelijk een afkoelend en opwarmend effect op het klimaat. SPEXone is gebouwd door SRON en Airbus Netherlands, met ondersteuning van TNO.
Het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI maakt elke dag een nieuwe wereldkaart van onder meer koolmonoxide (CO) in de atmosfeer. Onderzoekers van SRON en TNO hebben nu over een volledig jaar de CO-uitstoot bepaald van de 21 grootste Europese staalfabrieken, waaronder Tata Steel.
Het wetenschappelijke consortium van ESA’s toekomstige NewAthena röntgentelescoop heeft haar doelen voor de missie gedefinieerd in een publicatie in Nature Astronomy.
Astronomen hebben met de James Webb ruimtetelescoop het infraroodspectrum gemeten van een rotsachtige planeet in het veelbelovende planetenstelsel rond de ster TRAPPIST-1. Dit komt overeen met een planeet die vol ligt met vulkanisch gesteente. Een ander scenario bevat een atmosfeer vol CO2 en smog. Het team, onder wie Michiel Min (SRON), publiceert de resultaten in Nature Astronomy.
Op 10 december viert ESA’s röntgentelescoop XMM-Newton dat hij al een kwart eeuw actief is in een baan om de aarde. SRON heeft bijgedragen aan een van XMM-Newton’s drie instrumenten—de Reflection Grating Spectrometer. Sinds de lancering in 1999 volgden tal van ontdekkingen. We lichten er vier uit van de afgelopen vijf jaar.
In oktober 2024 kwamen wetenschappers uit Nederland en de Verenigde Staten bijeen op de Nederlandse ambassade in Washington om hun expertise te delen over broeikasgassen, reactieve gassen, wolken en aerosolen. Deze thema’s zijn belangrijk voor klimaatonderzoek. In een whitepaper formuleren ze acties die antwoord gaan geven op urgente klimaatvragen.
Kunnen we de grootste structuren in het universum onderzoeken door te kijken naar de kleinste deeltjes? Daarover gaat het onderzoek van Lydia Stofanova, promovendus aan de Leidse Sterrewacht en SRON—het Nederlandse instituut voor ruimteonderzoek. Ze bestudeert hoe elementen zoals zuurstof de grootschalige structuur van het universum beïnvloeden. Op 13 november verdedigde ze haar proefschrift.
Een interdisciplinair consortium, onder wie Floris van der Tak (SRON/RUG) en Michiel Min (SRON) ontvangt een beurs uit de Nationale Wetenschapsagenda (NWA) van NWO. Dit PRELIFE consortium (Pathways, Reactions and Environments) gaat de oorsprong onderzoeken van het leven op aarde en in het heelal. Hiervoor ontvangt het een bedrag van 6,7 miljoen euro.
Onderzoekers van SRON en TU Delft hebben bolometer-detectoren dertig procent gevoeliger gemaakt. Bolometers vormen het hart van terahertz-spectrometers die kleuren onderscheiden tot wel een miljoenste van hun golflengte. Dat is nodig om astrofysische processen te bestuderen zoals de geboorte van sterren en planeten uit gas- en stofwolken. De verbetering kan de tijd halveren die een ruimtetelescoop nodig heeft om een spectrum te maken.
Onderzoekers van TU Delft, SRON en LongWave Photonics LLC hebben een lichtgewicht terahertz-spectrometer gemaakt ter grootte van een centimeter. Huidige spectrometers zijn ongeveer een halve meter groot en veel zwaarder. Gewicht en afmeting spelen een grote rol omdat terahertzstraling alleen vanuit de ruimte meetbaar is. Publicatie in Laser & Photonics Reviews.
Het Astrophysics Centre for Multimessenger studies in Europe (ACME) heeft haar activiteiten opgestart in Parijs. Het project wordt gefinancierd door de EU om multi-messenger astronomie te ondersteunen. Dit doet ACME door de toegankelijkheid en samenhang te optimaliseren van sterrenkundige faciliteiten, zoals VIRGO, KM3NeT, Auger Prime en LOFAR.
Ruim 1200 bezoekers van alle leeftijden hebben 5 en 6 oktober 2024 veel over ruimteonderzoek bijgeleerd, tijdens de twee open dagen bij SRON Netherlands Institute for Space Research in Leiden en Groningen. Ook kwamen tijdens de NLSpaceweek 2024 astronauten naar SRON en waren we betrokken bij meerdere space events.
Van de acht projecten die meedongen om als NASA’s Probe-missie de ruimte in te gaan, zijn er nu nog twee over. Ver-infraroodtelescoop PRIMA en röntgentelescoop AXiS zijn geselecteerd voor de tweede ronde. SRON levert de detectoren, ontwikkeld samen met TU Delft, voor PRIMA.
Na zijn lancering op 7 september 2023 en de bijbehorende reeks testen heeft de XRISM röntgentelescoop de eerste twee wetenschappelijke artikelen opgeleverd. Het team verbaast zich over een temperatuur van tien miljard graden Celsius binnen een supernovarestant. En het heeft de binnenradius gemeten van de stofring rond een superzwaar zwart gat. In het geval van NGC 4151 blijkt die 0,1 lichtjaar te zijn. SRON heeft het filterwiel en een röntgenbron ter kalibratie van het Resolve-instrument ontwikkeld.
SRON is onderdeel van een consortium dat trillingsdemping gaat ontwikkelen van de sterk gekoelde optica van de toekomstige zwaartekrachtgolfdetector Einstein Telescope (ET). De samenwerking heeft nu een subsidie ontvangen van € 1.375.000 vanuit de R&D-regeling technologiedomeinen ET.
Het Nederlandse ruimte-instrument TROPOMI heeft sinds haar lancering in 2017 de nodige kosmische straling te verwerken gekregen. Een analyse van de kortgolvige infrarood detector, gericht op de detectie van methaan en koolmonoxide, toont aan dat 98.7% van de pixels nog goed werkt. Spontaan herstel van pixels draagt hier aan bij. Publicatie in Measurement Science and Technology.
SRON bundelt haar krachten met het Max Planck Instituut voor Kernfysica (MPIK) en het Institut de Recherche en Astrophysique et Planetologie (IRAP) om referentiedata te genereren voor sterrenkundige waarnemingen en om de natuurkundige wetten binnen hete plasma’s te bestuderen. De electron beam ion trap (EBIT) op het MPIK in Heidelberg simuleert hete plasma’s, terwijl supergeleidende transition edge sensors (TES), ontwikkeld door SRON, hun röntgenspectra meten met ongekend hoge energieresolutie.
SRON is geselecteerd door de Europese Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) om satellietgegevens te analyseren voor haar nieuwe monitoringdienst voor methaanemissies. CAMS levert informatie over de atmosfeer aan beleidsmakers, bedrijven en burgers. Het geeft realtime voorspellingen van de Europese luchtkwaliteit en schattingen van methaanemissies.
David Doelman heeft een Veni-beurs toegekend gekregen voor zijn onderzoek naar vloeibaar kristal-coronagrafen: geavanceerde optische technologie voor de volgende generatie ruimtetelescopen. Met de telescopen willen sterrenkundigen op zoek naar bewijs van vloeibaar water en leven op aardachtige planeten.
Het afkoelende effect van aerosolen voegt een onzekerheid van bijna één graad toe aan klimaatmodellen. Sulfaat vormt een van de aerosoltypen met de meeste impact. Uit een analyse van veelgebruikte modellen blijkt nu dat hun voorspellingen over het ontstaan van sulfaataerosolen in de atmosfeer verschillen met bijna een factor twee. De PACE-satelliet gaat helpen bij het aanwijzen van de meest accurate modellen. Publicatie in Journal of Geophysical Research.
Astronomen, onder wie Anna Juráňová (SRON), hebben voor het eerst de gasstromen in kaart gebracht vanuit een van de dichtstbijzijnde quasars— I Zwicky 1. Quasars zijn heldere kernen van sterrenstelsels die worden aangedreven door het superzware zwarte gat in hun centrum. Het wolkensysteem rond I Zwicky 1 wordt weggeblazen met snelheden van tientallen tot duizenden kilometers per seconde. Publicatie in Astronomy & Astrophysics.
Elk jaar organiseert SURF de Research Support Championship Awards om een platform te geven aan vernieuwers van onderzoeksondersteuning. Zo kunnen ze hun impact en bereik vergroten en anderen inspireren. SURF is een coöperatie van Nederlandse onderwijs- en onderzoeksinstellingen. Jelle de Plaa (SRON) ontvangt deze prijs dit jaar op de SURF Research Day.
SRON-astronoom Floris van der Tak heeft van NWO een ENW-M1 beurs ontvangen voor onderzoek naar de levenscyclus van sterren en planeten. Samen met een promovendus gaat hij de aanwezigheid van koolstof en stikstof bestuderen in ijle gaswolken—de voorlopers van baby-sterren. Daarvoor analyseren ze de data van de recent uitgevoerde ballonmissie GUSTO, waar SRON de camera’s voor heeft ontwikkeld.
SRON-onderzoeker Pieter de Visser heeft van NWO een ENW-M1 beurs ontvangen voor de ontwikkeling van detectoren die losse lichtdeeltjes waarnemen van planeten buiten ons zonnestelsel. Planeten zenden vooral licht uit met lage energie, zoals infraroodstraling, wat extra lastig is te detecteren. De Visser ontwikkelt zijn MKID-detectoren voor infraroodgolflengtes met het oog op ESA’s kandidaatruimtemissie LIFE.
Astronomen hebben mogelijk atmosferische gassen ontdekt op 55 Cancri e, een hete rotsachtige exoplaneet op 41 lichtjaar van de aarde. Dit is het beste bewijs tot nu toe voor een atmosfeer rond een rotsachtige planeet buiten ons zonnestelsel. Gas dat opborrelt uit een met lava bedekt oppervlak voedt mogelijk een atmosfeer die rijk is aan kooldioxide of koolmonoxide. De onderzoekers, onder wie astronomen van SRON en de Sterrewacht Leiden, publiceren hun bevindingen in Nature.
Op 24 april 2024 neemt Aaldert van Amerongen (hoofd aardobservatie SRON) deel aan een paneldiscussie over methaanemissies op het 26e World Energy Congress in Rotterdam. Ook de Nederlandse klimaatgezant zijne Koninklijke Hoogheid prins Jaime de Bourbon de Parme is aanwezig. Titel: “Net zero methane by 2030: a new outlook for oil and gas?”
De Spaanse koning Felipe en koning Willem-Alexander bezochten op donderdag 18 april ESA’s testcentrum ESTEC in Noordwijk. Ze kregen onder meer een rondleiding door de cleanrooms en lieten zich informeren over de Nederlands-Spaanse samenwerking op het gebied van methaanonderzoek. Namens SRON legden Ilse Aben en Mari Martinez Velarte uit hoe het Nederlandse satellietinstrument TROPOMI elke dag de hele aarde scant op grote methaanpluimen.
Op donderdag 11 april 2024, tijdens Girl’s Day, duiken 57 meiden van drie middelbare scholen rond Leiden en Groningen in het Nederlandse ruimteonderzoek bij SRON, Kapteyn Instituut en NOVA. Girls’ Day, op nog veel meer plekken in heel Nederland, is een initiatief van VHTO voor schoolmeiden van 10 tot 15 jaar. Het doel is om meisjes op jonge leeftijd te interesseren voor bèta, techniek en IT.
NASA’s klimaatsatelliet PACE, met aan boord het Nederlandse instrument SPEXone, heeft de mijlpaal van First Light bereikt. Daarmee heeft de wereld nu toegang tot satellietbeelden die type en grootte van fijnstofdeeltjes onderscheiden. SPEXone meet ook de mate waarin aerosolen zonlicht absorberen en reflecteren. Hiermee kunnen wetenschappers de onzekerheden in klimaatmodellen verkleinen. SPEXone is gebouwd door SRON en Airbus Netherlands B.V., met ondersteuning van TNO.
De Japanse röntgentelescoop XRISM is officieel begonnen aan haar wetenschappelijke missie. Na de lancering op 7 september 2023 onderging XRISM een reeks testen, die nu zijn afgerond. Samen met deze mijlpaal heeft het team twee nieuwe afbeeldingen vrijgegeven. SRON heeft bijgedragen aan XRISM door het filterwiel inclusief kalibratiebron te leveren voor het Resolve-instrument.
Op zondag 3 maart 2024 is het derde mobiele planetarium van de Nederlandse Onderzoekschool voor Astronomie (NOVA) officieel in gebruik genomen — het SRON-planetarium. Dat gebeurde op de alumnidag van Stichting IMC Weekendschool op Nyenrode Business Universiteit in Breukelen. Het evenement markeerde ook de start van een project om met de opblaasbare sterrenhemels meer kinderen in wijken met sociaaleconomische achterstand en op het platteland te bereiken.
Na een recordvlucht van 57 dagen, 7 uur en 38 minuten boven Antarctica voltooide NASA’s ballontelescoop GUSTO haar missie met een parachutelanding op het ijs. De missie was ontworpen voor 55 dagen in de lucht. GUSTO heeft spectra verzameld van gas- en stofwolken in onze Melkweg en een naburig sterrenstelsel met ver-infrarood camera’s, ontworpen door SRON en TU Delft.
SRON-wetenschappers Otto Hasekamp en Bastiaan van Diedenhoven hebben beiden een NWO-GO subsidie ontvangen voor onderzoek naar aerosolen in de aardatmosfeer. Ze gebruiken data van NASA’s PACE-klimaatsatelliet, die op 8 februari 2024 is gelanceerd met aan boord het Nederlandse aerosol-meetinstrument SPEXone.
De Europese ruimtevaartorganisatie (ESA) heeft groen licht gegeven voor de realisatie van de Nederlandse TANGO-satellieten. TANGO meet op bronniveau de broeikasgasuitstoot van o.a. energiecentrales, kolencentrales, vuilnisbelten en fabrieken. De Nederlandse voorganger TROPOMI speurt al sinds 2017 wereldwijd het broeikasgas methaan op en kan zo’n 5% van de uitstootbronnen in beeld brengen. Met de opvolger TANGO wordt dat zo’n 75%. Bovendien gaat TANGO emissies meten van CO2, het gas dat wereldwijd goed is voor de grootste broeikasgas uitstoot. De satellieten worden ontwikkeld door de Nederlandse partijen ISISPACE, TNO, SRON en het KNMI. TANGO kan naar verwachting vanaf begin 2027 gelanceerd worden.
NASA’s klimaatsatelliet PACE is in de vroege ochtend van 8 februari succesvol gelanceerd vanaf Cape Canaveral. PACE gaat metingen doen aan aerosolen, plankton en oceaankleur. Aerosolen zijn de grote onbekende in klimaatmodellen. Het Nederlandse instrument SPEXone gaat daar verandering in brengen via metingen aan aerosolen in de atmosfeer. SPEXone is gebouwd door SRON en Airbus Netherlands B.V., met ondersteuning van TNO.
De Laser Interferometer Space Antenna (LISA) is de eerste ruimtedetector die zwaartekrachtsgolven meet. Vanuit de ruimte detecteert LISA langere golven dan gronddetectoren, waarmee ze een nieuw venster opent op allerlei exotische verschijnselen. De Europese ruimtevaartorganisatie ESA heeft LISA op 25 januari 2024 officieel aangenomen als een van haar “large class” missies. De lancering staat gepland rond 2035. Nederland speelt een grote rol in de ontwikkeling van de hardware en software.
Met het maken van haar eerste twee foto’s heeft JAXA’s röntgentelescoop XRISM officieel de mijlpaal First Light bereikt. De plaatjes laten de sterrenstelselcluster Abell 2319 en het overblijfsel van supernova N132D zien, waarmee ze XRISM’s brede blikveld en hoge spectrale resolutie aantonen. SRON heeft het filterwiel en een röntgenbron ter kalibratie van het Resolve-instrument ontwikkeld.
NASA’s ballontelescoop GUSTO is op oudjaarsdag opgelaten vanaf Antarctica. Het ver-infrarood observatorium voert de eerste grote-schaal survey uit van drie elementen binnen stofwolken tussen de sterren, inclusief hun snelheid. GUSTO is uitgerust met drie 8-pixel camera’s, waaronder die geleverd door SRON en TU Delft.
NWO-I heeft Michael Wise benoemd voor een tweede termijn van vijf jaar als directeur van SRON. Tijdens zijn eerste vijf jaar leidde Wise de verhuizing van het hoofdkantoor van Utrecht naar Leiden en kwamen meerdere ruimtemissies tot wasdom.
Nederland is nú in staat om een gigantisch verschil te gaan maken bij de inventarisatie van het broeikasgas methaan dat door de mens in de atmosfeer komt. En dus van de kennis waar we dat wereldwijd ook het snelste kunnen aanpakken. Atmosfeerwetenschapper Jochen Landgraf, hoofdonderzoeker voor de TANGO-missie weet wát we daarvoor moeten doen, waarom nú het moment is, en waarom juist Néderland dit nu zou moeten doen.
De ontdekking van een planeet die veel te groot is voor zijn zon tart de modellen over de vorming van zonnestelsels en planeten. In een vandaag gepubliceerd artikel in Science rapporteren onderzoekers onder leiding van Guðmundur Stefánsson (Princeton Universiteit, VS) de ontdekking van een planeet die meer dan dertien keer zo zwaar is als de aarde en die rond de ultrakoele dwergster LHS 3154 draait, die negen keer minder zwaar is dan de zon. De massaverhouding van de nieuwgevonden planeet en zijn moederster is meer dan honderdmaal zo hoog als die van de aarde en de zon. Een van de auteurs is Yamila Miguel (SRON/Sterrewacht Leiden).
Tijdens de COP28 in Dubai worden verschillende projecten gelanceerd die wereldwijd de methaanuitstoot van vuilnisbelten tegengaan. SRON speelt daarin een sleutelrol door dagelijks de hele aarde te scannen met het Nederlandse satellietinstrument TROPOMI.
