25 april 2000
Stichting Ruimteonderzoek Nederland

Oratie astrofysicus John Heise op verjaardag Italiaans-Nederlandse satelliet

Een Flitsend Heelal" is de titel van de oratie die John Heise zal houden op maandag 1 mei. Hiermee aanvaardt hij zijn benoeming tot bijzonder hoogleraar aan de Faculteit Natuur- en Sterrenkunde van de Universiteit Utrecht op een leerstoel onderhouden door het Natuurkundig Gezelschap. De astrofysicus zal werkzaam zijn op het vakgebied van Actuele onderwerpen uit de Natuurkunde. John Heise stond aan de wieg van de bij Stichting Ruimteonderzoek Nederland (SRON) ontwikkelde röntgen-groothoekcamera's, die een belangrijke rol spelen bij het onderzoek naar gammaflitsen, de grootste explosies in het heelal na het begin, de Oerflits zelf. Twee van deze camera's maken deel uit van de Italiaans-Nederlandse satelliet BeppoSAX. Op de dag van Heise's oratie is BeppoSAX precies vier jaar in de ruimte.

Vanaf het begin van zijn loopbaan is Heise tegen wil en dank betrokken bij geweld in het heelal. Krachtige explosies zijn aan de röntgenhemel eerder regel dan uitzondering. In de tijd dat hij protesteert tegen de ontwikkeling van nucleaire wapens, ontdekt Heise (samen met de Amerikaan J.Grindlay) nucleaire explosies in het heelal. Met de Astronomische Nederlandse Satelliet ANS neemt hij in 1974 voor het eerst de daarbij uitgestraalde korte stoten van röntgenstraling waar, de röntgenflitsen. Een paar jaar eerder hadden Amerikaanse spionagesatellieten al veel zwaardere explosies gemeten, de gammaflitsen, kortdurende uitbarstingen van gamma-straling waarvan de oorsprong echter nog dertig jaar een mysterie zou blijven.

Vier jaar kosmische camerabewaking

Constante videobewaking is de enige manier om greep te krijgen op dergelijke geweldsuitbarstingen in het heelal. Camera's in de ruimte moeten de altijd weer onverwachte verschijnselen in het heelal registreren en vooral lokaliseren. Mede dankzij het Nederlandse concept van de röntgen-groothoekcamera's, is BeppoSAX een groot wetenschappelijk succes geworden. FokkerSpace leverde een belangrijke industriële bijdrage aan de satelliet.

De röntgen-groothoekcamera's hebben duizenden röntgenflitsen geregistreerd en daarmee de aanwezigheid van neutronensterren vastgesteld. Dat leidde soms tot een ontmaskering van voorheen veronderstelde zwarte gaten. Ook hebben de groothoekcamera's nieuwe typen röntgenbronnen ontdekt. Maar BeppoSAX is vooral bekend geworden dankzij het onderzoek naar gammaflitsen. De röntgen-groothoekcamera's zorgden hierbij voor een doorbraak. Met de scherpe beelden kan de plaats van gammaflitsen aan de hemel snel en nauwkeurig bepaald worden. Dat leidde tot het inzicht dat gammaflitsen zich op miljarden lichtjaren van ons vandaan afspelen, soms dicht tegen de rand van het waarneembare heelal.

We weten nu dat iedere gammaflits getuigt van de vorming van een zwart gat waarbij een hoeveelheid energie vrijkomt die even groot is als wat de zon in haar hele leven verbruikt. Voor zijn bijdrage aan deze ontdekkingen ontving Heise in 1998, samen met alle andere betrokkenen, de Bruno Rossi Prize, een prestigieuze onderscheiding van de High Energy Division van de American Astronomical Society.

BeppoSAX zal nog een jaar functioneren. Inmiddels zijn er twee nieuwe grote röntgenobservatoria gelanceerd, de Amerikaanse Chandra satelliet en de Europese XMM, waaraan Nederland belangrijke bijdragen leverde.

Maandag 1 mei 2000, 16.15 uur
Academiegebouw, Domplein 29, Utrecht
Oratie: ` Een flitsend heelal `
prof. dr. J. Heise faculteit Natuur- en Sterrenkunde
Voorlichter Jasper Wamsteker

(030) 253 8593

Home UU Uw reactie Find

Laatst gewijzigd: 26 april, 2000
Communicatie Service Centrum
Heidelberglaan 8

3584 CS Utrecht
Telefoon (030) 2533550 / 2532572
Mediavragen per Email: UUmedia@csc.usc.uu.nl